oktober 2009

De eerste fase: ontkenning

Als je net te horen hebt gekregen dat je je baan verliest kun je denken: ‘dit kan niet waar zijn, het is een vergissing’. Het verliezen van een vertrouwd bestaan geeft het gevoel alsof de grond onder je voeten wordt weggetrokken. Dit is in zekere zin een natuurlijke bescherming. De impact van de verandering is zo immens dat het niet in één keer te behappen is. Sommige mensen trekken zich terug in deze fase en doen alsof er niets aan de hand is.
Kenmerkende bagatelliserende uitspraken zijn: “Het valt allemaal wel mee, we slaan ons er wel doorheen. Onze afdeling draait goed, wij blijven wel buiten schot’. Het wordt echter steeds duidelijker dat de verandering definitief is, en dat er geen weg terug meer is. Je krijgt steeds meer last van wisselende stemmingen, twijfels en angst.

De tweede fase: woede

Als ontkennen niet meer helpt, kan woede de kop opsteken. Je voelt je afgewezen en vraagt je af: ‘Waarom ik en niet een ander? Waar heb ik dit aan verdiend? Je gaat op zoek naar schuldigen. Goede raad wordt in de wind geslagen. De woede leidt tot verharding: ‘Het is jullie probleem, jullie zorgen maar voor een oplossing.’
In deze fase is het erg belangrijk dat je je serieus genomen voelt door anderen. Dat je merkt dat er echt naar je geluisterd wordt en dat je wordt geaccepteerd, ondanks je reacties. Het is belangrijk dat je weet waar je het meest woedend over bent en welk gevoel daaronder schuil gaat. Voel je je schuldig? Schaam je je, is je vertrouwen geschaad of ben je bang? Het is goed om feiten en gevoelens uit elkaar te halen. Om verder te komen is het nodig om de feiten steeds meer onder ogen te gaan zien.

De derde fase: marchanderen

Als woede uiteindelijk niets oplevert, kan het zijn dat je gaat marchanderen. Hiermee probeer je aan de gevolgen van de verandering te ontkomen. Je bent bereid om concessies te doen om de dans te ontspringen. Bijvoorbeeld door aan te bieden om werkzaamheden te gaan doen die onder je niveau liggen en/of waar je altijd een hekel aan had. Je houdt jezelf eigenlijk voor de gek, probeert met alle macht houvast te vinden om niet verder weg te zakken en in de put te raken. Je voelt, bewust en onbewust, dat het grote dieptepunt nog moet komen en probeert het over te slaan. Als blijkt dat marchanderen niet helpt is het mogelijk dat je weer doorschiet in woede en ontkenning. Het is dus een heel grillig proces waar je doorheen gaat.
Een belangrijke doorbraak in deze fase is als je kunt toegeven aan onderdrukte gevoelens en kunt erkennen dat de situatie is zoals deze is.

De vierde fase: depressie

Uiteindelijk verlies je steeds meer houvast en bereik je een dieptepunt. Je treurt en geeft uiting aan je verdriet. Dit lucht dan nog niet op. Je hebt het oude losgelaten maar er is nog niets nieuws voor in de plaats gekomen. Het verdriet kan zich uiten in lusteloosheid, onzekerheid of somberheid. Je hebt de neiging je terug te trekken en te isoleren.
In deze fase is het belangrijk dat je manieren zoekt om naar buiten te treden. Dat kan door wandelen, door het bijhouden van een dagboek en vooral ook door met anderen over je situatie te praten. Het uitdrukken van de situatie waar je in zit doet een beroep op je creativiteit en veerkracht. Je merkt dat je op een gegeven moment tegen jezelf gaat zeggen: ‘Zo kan het toch niet langer. Alles is beter dan hierin blijven hangen.’ Dit zijn de eerste tekenen van een keerpunt. Hoe vervelend het ook is op de bodem van de put, je kunt de bodem ook gebruiken om uit te rusten en op krachten te komen, totdat je voldoende in staat bent om de bodem als een soort springplank te gebruiken om eruit te komen.

De vijfde fase: aanvaarding

Accepteren en aanvaarden is het begin van verandering. Je bent bereid met andere ogen naar je situatie te kijken en onderneemt pogingen om naar buiten te treden. Je experimenteert voorzichtig met nieuwe contacten en activiteiten en onderzoekt nieuwe mogelijkheden. Zo krijg je ideeën over een nieuwe invulling van de toekomst, en vind je uit wat wel en niet voor je werkt, wat je wel en niet bevalt.
In deze fase bestaat de kans dat je terugvalt en weer in de put komt. De weg omhoog is net een zeephelling. Je klimt er tegenop, maar er hoeft maar iets te gebeuren en je gaat weer onderuit. Op die momenten is het belangrijk en fijn dat je mensen om je heen hebt waar je een beroep op kunt doen. Langzaam aan gaat de verandering deel uitmaken van je leven. Soms denk je met enige weemoed nog terug aan de oude situatie. Op andere momenten lukt het je zelfs om de verandering als een geschenk te zien, omdat er nieuwe perspectieven en mogelijkheden zijn ontstaan. Toen je er middenin zat gunde je het niemand om zoiets mee te maken, maar nu je erop terugkijkt zie je het ook als een waardevolle levenservaring. Je hebt nieuwe dingen geleerd, je hebt kwaliteiten ontwikkeld die anders nooit naar boven waren gekomen. Dit is allemaal niet vanzelf gegaan. Het punt waar je nu staat, heb je zelf bereikt. Je wilde je niet als slachtoffer op blijven stellen. Op deze manier heb je er een ervaring bij die niemand je meer afpakt.
Als je niet of nauwelijks nog over de verandering spreekt, is er sprake van integratie. Je bent vertrouwd met de nieuwe situatie en je bent in staat om je aandacht en energie te richten op zaken die je nu belangrijk vindt. Je bent in staat het verleden los te laten – zonder het te vergeten – en je aandacht op de toekomst te richten.

Niet iedere verandering en reactie daarop verloopt volgens deze fasen. Iedereen gaat er op zijn eigen manier mee om. Dit is onder meer afhankelijk van je levenservaring en persoonlijkheid en het hangt ook samen met de aard en de impact van de verandering en de omstandigheden waaronder deze heeft plaats gevonden. Maak je zoiets voor het eerst mee of heb je wel vaker in de put gezeten? Gebeurde het plotseling of zag je het al een tijdje aankomen? Al deze aspecten zijn van invloed op de diepte van de put en op de heftigheid van je reacties.

Voor iedereen die zijn baan (weleens) heeft verloren of gaat verliezen, stel jezelf eens de volgende vragen:

• In hoeverre herken ik het beschreven proces?
• Waar sta ik nu in dit proces, in welke fase bevind ik me?
• Heb ik ooit eerder een vergelijkbaar proces doorgemaakt?
• Wat en wie hebben mij er toen doorheen geholpen? Wie en wat waren toen belangrijk voor mij?
• Wat heb ik nodig in mijn huidige situatie, waar ben ik het meest bij gebaat?

Kom je alleen of met de steun van de mensen om je heen niet uit de put, heb je het gevoel steeds terug te vallen, zoek dan hulp. Een aantal gesprekken met een therapeut of (loopbaan)coach kunnen je helpen om het verlies te verwerken en weer perspectief te gaan zien.

> 5 Tips voor iedereen die zijn baan (binnenkort) kwijt is

> zie ook traject Verder na Baanverlies